logotype

Jaarlijkse bijeenkomst Spreekmachineverzamelaars

28 oktober 2016

 1. Pathegraphe 1913

Het jaarlijks treffen van de spreekmachineverzamelaars stond dit keer in het teken van 120 jaar Établissement Pathé-Frères, oftewel: het draaide dit jaar allemaal om zoals Speenhoff het aankondigde op zijn Pathé centerstart: ‘de firma gebroeders Pathé’. Wie waren die gebroeders Pathé? Bij zijn powerpoint presentatie wist initiatiefnemer en presentator Peter Berghout te vertellen, dat er vier broers Pathé waren, van wie Charles en Emile hun achternaam verleenden aan de gelijknamige firma, opgericht op 28 september 1896. Wat is het dan toepasselijk dat Peter deze bijeenkomst plande in een bioscoop die vandaag de dag nog steeds de naam Pathé levendig houdt. Immers de filmkant is de enige tak van Pathé die tegenwoordig nog bestaat. Peter: ‘Ik had de keus tussen het Amsterdamse Tuschinski en het Utrechtse Pathé Rembrandt of het Haagse Pathé Buitenhof. Vanwege de bereikbaarheid heb ik voor de laatste locatie gekozen.’ Op zekere dag was hij er naar binnen gelopen en had gevraagd aan de manager of er een mogelijkheid bestond om daar de Contactdag te houden, die dan geheel in het teken zou staan van Pathé-fonografen en Pathefoons. Deze manager reageerde toen ze Peters verhaal had aangehoord enthousiast.


2. Pathegraphe 1913 op de markt 2 jaar getest vooraf op Lycee Montaige door Prof Louis Liard conrector Sorbonne Paris

Dus: Den Haag, Buitenhof 20. De rode loper lag al uit. Het pand stamt uit 1905, het jaar waarin de eerste Pathé-plaat op de markt kwam. Op de prachtige Jugendstill-gevel prijkt nog altijd de naam van de eerste eigenaar: Restaurant ‘Des Deux Villes’. Vanaf 1935 kreeg het pand een andere bestemming en werd het een Cineac bioscoop en sedert 1995 is het eigendom van Pathé. Bij binnenkomst valt meteen de trap aan de rechterzijde van het gebouw op met het prachtige siersmeedwerk van de leuningen. De benedenverdieping is weliswaar verbouwd, maar met veel respect voor het oorspronkelijke ontwerp.

6. Pathephone Model E 1906 

Onze bijeenkomst vond plaats in de zogenaamde Balzaal op de eerste etage. Peter had alles tot in de puntjes geregeld. Er was koffie met iets lekkers voor de ongeveer 40 aanwezigen die vervolgens in een naastgelegen ruimte konden kijken en luisteren naar Peter die zijn presentatie tot in de puntjes had voorbereid. Deze droeg als titel: ‘Van waarzegster tot wereldmerk’. Aan de hand van de op het scherm getoonde beelden schetste Peter gedetailleerd opkomst en bloei van Pathé-Frères en passeren de vele modellen van Pathé-fonografen, veelal afgekeken en gekopieerd van Columbia Graphophones en Edison-apparaten. Dat laatste kon met een gerust hart geschieden, omdat in 1903 de octrooien van Edison verlopen waren. Nog een aspect was de Franse wetgeving. Patenten moesten binnen 2 jaar worden toegepast anders vervielen ze aan het publieke domein. Dus vrij van patentrecht. In 1905 verschijnt de mislukte cement-wasplaat. In 1906 de eerste enkelzijdige verticale schellak versie en in 1907 de dubbelzijdige schijven.

8. pathe disque saphir 90 100 tours 1905 cement wax combinatie 1
De voorkant bestaat uit het label ter grootte van de plaat.
Alleen de achterkant heeft een groef.

De paper label-platen in de formaten 27 en 29 cm worden uitgebracht in 1916.

7. Pathe disque saphir 90 100 tours gold label speelzijde cement wax combinatie2

In 1917 wordt Pathé opgesplitst in een bedrijf dat zich bezig houdt met filmactiviteiten en een firma die zich richt op de productie van rollen, platen en Pathéphones.

9. actuelle10405 groen zeldzaam

Tenslotte schetste Peter de overgang bij Pathé van verticaal naar lateraal schrift (Actuelle platen – 1920), het verschijnen van de eerste elektrische opnamen (1927) en tenslotte de overname in 1928 van de platenactiviteiten door Columbia, Engeland.

Na afloop dankte het aanwezige gezelschap Peter voor zijn schitterende presentatie.

5. Pathephone Model E

In de Balzaal konden de aanwezigen na de uitstekend verzorgde lunch alle tentoongestelde apparaten bewonderen. Deze waren afkomstig uit de verzamelingen van René Claeys, Frans Jansen en verschillende andere verzamelaars. Er waren eenvoudige toestellen bij, maar ook apparaten met zgn. ‘rocailles’ en met fraai fineerwerk, fonografen met simpele trechtertjes en Pathéfoons met grote bloemenhoorns.

Pol de Rooij had voor de aanwezigen een komische act in petto, waarbij hij, getooid met een pruik en een clownneus twee voorwerpen uit zijn collectie demonstreerde: een soort picknick-koffertje en een Pathéorama. Een viewer, tevens te gebruiken als toverlantaarn-voorzetter.

Veel bewondering oogstte de door René Claeys gedemonstreerde Pathé platenmachine die in 1912 voor onderwijsdoeleinden op de markt kwam (Pathégraphe), waarbij de op een papieren rol gedrukte tekst synchroon liep met een Pathé center start plaat. Het bleek te gaan om een Duitse talencursus. Bij een van de aanwezigen ontlokte dit de opmerking, dat men twee jaar later in Frankrijk (W.O.-I) meer kennis van Duits kon opdoen dan men lief was.

3. Pathepost

Veel belangstelling was er ook voor het Pathépost-apparaat uit 1908, waarop men gesproken teksten kon vastleggen op kartonnen met was bestreken plaatjes van 11 of 14 cm doorsnede.

Tenslotte was er tijd voor individuele contacten onder genot van een drankje.

Tekst en foto’s: Ben Poelman

Andere afbeeldingen: Peter Berghout.