logotype

Programma netwerkdag Jelle Attema in het Beeld- en Geluidmuseum

(vrijdag 23 december 2016)

2

Op vrijdag 23 december kregen 45 belangstellenden, geselecteerd op volgorde van aanmelding de mogelijkheid geboden om gratis het Beeld- en Geluidmuseum in Hilversum (1) te bezoeken. De oproep van Jelle was niet aan dovemansoren gericht. Volgens Jelle was er een tsunami van inschrijvingen. Vanwege het beschikbaar stellen door Jelle Attema van een aantal fraaie apparaten uit zijn collectie ten behoeve van een tentoonstelling komende weken, bood B&G Jelle als tegenprestatie de mogelijkheid voor een netwerkdag, waarbij de mogelijkheid werd geboden om delen van het museum te bezoeken waar de doorsnee bezoeker geen toegang heeft.

2

Terwijl in de centrale hal een torenhoge steiger was opgebouwd ten behoeve van de Top 2000, verzamelden de genodigden zich op de -1 etage, aan het eind waarvan uit de indrukwekkende toeter van de E.M.-Ginn uitnodigende muziek weerklonk.
3 4 5 5a

Deze tentoonstelling en presentatie die als titel droeg ‘History of sound’ waren deel van het Muziekfestival dat bij Beeld en Geluid in de week van 26 tot 30 december, bedoeld om alle Top 2000 bezoekers meer te laten zien van Beeld en Geluid. Zoals bekend kwamen er duizenden bezoekers, die ook kennis zouden kunnen nemen van geluidsregistratie in verleden en heden.

De bezoekers werden gelokt met de volgende slogan: Hoe klinkt muziek afgespeeld vanaf een wasrol van 100 jaar geleden? Beleef de nostalgie van oude grammofoonspelers en fonografen, u zult een prachtig overzicht krijgen van de geschiedenis van het geluid met live demonstraties van objecten uit het verre verleden. Dit zijn de laatste try-outs voor we de tentoonstelling komende maandag gaan openen voor de Top 2000, dus komt dat zien!

Het programma omvatte drie onderdelen:

6

  • Een powerpoint presentatie over de geschiedenis van de geluidsregistratie en het bezichtigen van de tijdelijke tentoonstelling van fraaie fonografen en grammofoons uit de collectie van Jelle Attema, met bijzondere objecten, zoals de hetelucht-grammofoon met fraaie bloemenhoorn, de Klingsor en de Regina Hexaphone, een soort jukebox voor blue amberols.

7

Veel bewondering oogstte ook het mechanische Javaanse danseresje dat ‘aangedreven’   werd door een wieltje dat – verborgen onder haar rokken – de loop van de grammofoonplaat volgde.

  • Toer door de depots

8 7 10

Nadat de groep was opgesplitst bezochten de deelnemers de indrukwekkende technische ruimte, met grote installaties, nodig voor het dagelijks functioneren van dit     instituut, de veiligheid voor mensen en museale collectie, voor energie, watervoorziening en klimaatbeheersing. Zo is te begrijpen dat ten behoeve van het conserveren van het papieren archief andere eisen aan de klimaatbeheersing worden gesteld, dan aan de filmopslag en het bandenarchief, om maar een paar voorbeelden te noemen.

 

We kwamen te weten dat er in B&G vijf soorten water gebruikt worden:  kraanwater uiteraard, maar ook ‘grijs’ water (=hemelwater dat verzameld wordt in het bassin voor ‘Beeld en Geluid’), koud water, warm water, maar ook zgn. osmosewater   (= water zonder bacteriën en kalk).

Ad klimaatbeheersing: een aangenaam klimaat voor het goed kunnen functioneren van   de aanwezige mensen, het juiste klimaat voor de objecten en media in het archief en het verdrijven van ongewenste gassen door middel van overdruk in de verschillende depots)

Oog voor veiligheid: voor bezoekers, medewerkers, museale objecten, data en media.

NB. Beeld en Geluid kent vijf verschillende klimaatzones!

  • Met de lift gingen daalden we af naar zone 5, de museale objecten, de ‘catacomben’ die normaal voor het publiek niet toegankelijk zijn. Er zijn 52 depots met ca. 20.000 objecten. In een van de depots: het muziekdepot bevinden zich zo’n 370.000 LP’s, 185.000 singles, 30.000 lakplaten en 270.000 CD’s. Ik weet niet hoeveel 78- toerenplaten er in het depot staan. Onze gids vertelde, dat zelfs gebroken platen worden bewaard, want de stukken kunnen later digitaal worden uitgelezen en zo kan een gebroken plaat weer als geheel worden beluisterd.
111214

  • Achtereenvolgens namen we een kijkje in het depot waar de liefhebbers van historische radio’s honderden radio’s, luidsprekers, microfoons, sommige gesierd met schildjes van de betreffende omroep. Je ziet er primitief aandoende zenders uit de aller vroegste tijd. Er is zelfs een zender bij die in een sigarenkist is gemonteerd, maar ook een honingraat-toestel in een door een eersteklas meubelmaker vervaardigde fraaie kast. Ergens onderaan een stelling ontwaren we de zgn. Nipkovschijf, de voorloper van ons televisietoestel.
14151617
  • Weer een ander depot was gevuld met alles wat met geluids- en beeldregistratie te maken heeft en dan gaat het niet alleen over ontvangsttoestellen, maar ook bijvoorbeeld over de technische installatie, zoals die gebruikt werd in 1951 in Studio Irene te Bussum, variërend van lichtbakken tot de verrijdbare televisiecamera. Wanneer we bij de Ampexmachine belanden vertelt onze rondleider dat hij regelmatig te horen krijgt, waarom opnamen van ‘Ja Zuster, Nee Zuster’ destijds gewist zijn. ‘Een Ampexband’, aldus onze gids, ‘was nog duurder dan de gezamenlijke salarissen van de ‘Ja Zuster, Nee Zuster’-cast.’ Van dit iconische programma zijn alleen de buitenopnamen bewaard gebleven, omdat die op film werden vastgelegd. In deze ruimte zien we een loodzware platenpers, afkomstig van EMI, studio-bandrecorders van Telefunken, montagetafels voor audio-banden, platensnijmachines, afkomstig van de omroepen. Daar staat ook het Philips-Miller apparaat, waarmee onder meer in 1939 de Matthäus Passion onder leiding van Willem Mengelberg werd opgenomen.
19 20 21 22
  • In weer een andere ruimte staan honderden radiotoestellen van Philips ‘Lentezanger’ via bakelieten radio’s tot transistorradio’s in alle kleuren en maten. Daar staat ook de pathéfoon waarmee pionier Hanso Idzerda in 1919 vanuit de Beukstraat in Den Haag de allereerste radio-uitzendingen verzorgde. In 2019 (100 jaar Idzerda) wordt de gereconstrueerde zender van Idzerda nagebouwd in de oorspronkelijke behuizing.)
23 24 25
  • Daarna is het de beurt aan het depot waar de complete collectie van het voormalige Fonografisch Museum – de collectie Harry Belle – is ondergebracht: de toeters van Belle, zoals wel eens gekscherend werd gezegd. We kennen ze allemaal uit Harry’s boek ‘Spreekmachines’. Jammer voor ons verzamelaars dat deze collectie die voorheen in het Fonografisch Museum op Hoog Catharijne en later in het Omroepmuseum aan de Oude Amersfoortseweg in Hilversum te bewonderen was, thans voor de geïnteresseerde liefhebbers in feite onbereikbaar is. Natuurlijk: de collectie wordt onder ideale klimatologische omstandigheden bewaard (51,5 % luchtvochtigheid/19 graden Celsius), maar slechts sporadisch wordt een enkel toestel ‘naar boven’ gebracht om te dienen als onderdeel van een expositie.
  • Digitalisering: Op het gebied van digitalisering is men in Beeld en Geluid zeer ver: alle (zeer brandbare) nitraatfilms zijn gedigitaliseerd. De originelen worden bewaard in een bunker in Scheveningen. Ook de VHS-banden zijn gedigitaliseerd.
  • Enkele cijfers:

     In Beeld en Geluid werken ca. 250 medewerkers. Jaarlijks ontvangt men zo’n 250.000   bezoekers en zijn er 52 grote evenementen.

Met dank aan Rob de Bie en Harry van Biessum, medewerkers van Beeld en Geluid en Jelle Attema voor het organiseren van deze dag.

Dank ook aan de vrijwilligers die de rondleiding verzorgden.

Ben Poelman